راز پیدایش هستی در مناظره تاریخی امام جعفر صادق علیهالسلام؛ چرا جهان به ماده اولیه نیاز نداشت؟
راز پیدایش هستی در مناظره تاریخی امام جعفر صادق علیهالسلام؛ چرا جهان به ماده اولیه نیاز نداشت؟
پرسش از چگونگی آفرینش جهان، یکی از بنیادیترین دغدغههای فکری بشر است؛ مناظره تاریخی حضرت امام جعفر صادق علیهالسلام با فردی زندیق، با نقد قیاس خالق با مخلوق، تفاوت اصلی میان «آفرینش از عدم» و «ساختن مادی» را تبیین میکند.
ذهن انسان در تجربه روزمره عادت کرده است که هر ساختنی را وابسته به ماده اولیه، ابزار و مصالح ببیند؛ چنانکه خانه از آجر و سیمان برپا میشود.
از همین رو، پرسش از «ماده اولیه جهان» همواره مطرح بوده است.
اما حضرت امام جعفر صادق علیهالسلام در پاسخ به شبهات متفکران بیخدا، این پیشفرض اشتباه را به چالش کشیدند و تفاوت بنیادی میان آفرینش الهی و صنعت بشری را روشن ساختند.
در مناظرهای مشهور که در منابع حدیثی نقل شده، فردی زِندیق از امام صادق علیهالسلام پرسید: «خدای متعال اشیاء را از چه چیزی آفرید؟» امام علیهالسلام پاسخ دادند: «از هیچ.»
آن شخص بلافاصله اشکال کرد که چگونه ممکن است از هیچ، چیزی پدید آید؟
ششمین پیشوای مسلمانان با استدلالی استوار فرمودند که موجودات یا از چیزی آفریده شدهاند یا از غیر چیزی. اگر از مادهای پیشین آفریده شده باشند، آن ماده باید همراه خدا ازلی باشد؛ اما موجود ازلی نمیتواند تغییر کند، کهنه شود یا بمیرد.
امام صادق علیهالسلام برای اثبات حادث بودن جهان و عدم وجود ماده ازلی، به نشانههای مادی مانند دگرگونی زمان، گردش افلاک، خشک شدن آبها و تغییر طعمها اشاره فرمودند.
آن حضرت تأکید فرمودند که تغییر، فرسودگی و فناپذیری موجودات، بهترین گواه بر حادث بودن آنها و نیازمندیشان به آفریدگاری بینیاز است.
موجودی که تغییر میکند، نمیتواند خدای ازلی یا ماده اولیه بینیاز باشد.
نکته اساسی در منطق امام صادق علیهالسلام این است که آفرینش الهی یا (ابداع)، پدید آوردن بدون الگوی مادی قبلی است.
مفهوم «آفرینش از هیچ» به معنای استفاده از «هیچ» به عنوان ماده اولیه نیست، بلکه به این معناست که مخلوقات پیش از آفرینش، مادهای مستقل و همعرض خداوند نداشتهاند.
مقایسه خدای متعال با انسان، خطای اصلی منکران است؛ زیرا خداوند برای خلق کردن به ابزار و مصالح نیازی ندارد.
این مناظره ارزشمند نشان میدهد که تفکر توحیدی بر پایه عقلانیت استوار است و انسان را به شناختی عمیق از تفاوت مطلق میان خالق بینیاز و مخلوق محدود رهنمون میسازد.
