قیام مختار ثقفی؛ بازخوانی حماسه خونخواهی شهدای کربلا و تحول سیاسی پس از عاشور

قیام مختار ثقفی؛ بازخوانی حماسه خونخواهی شهدای کربلا و تحول سیاسی پس از عاشور

۱۴ ربیع‌الثانی یادآور سالروز آغاز جنبش و قیامی است که پنج سال پس از واقعه عاشورا، با شعار تاریخی «یا لثارات الحسین» شالوده حکومت امویان و آل‌زبیر را در عراق متزلزل ساخت.

مختار بن ابی‌عبید ثقفی با سازمان‌دهی مجدد شیعیان و اتکا بر موالیان، رهبری جنبشی را بر عهده گرفت که ضمن مجازات قاطعانه عاملان اصلی جنایت عوامل حکومت اموی در کربلا، بستر مجددی برای تثبیت هویت سیاسی شیعه در قلمرو اسلامی فراهم آورد.

تاریخ اسلام در نیمه دوم قرن اول هجری، گواه یکی از تاثیرگذارترین جنبش‌های مدنی و نظامی علیه استبداد اموی و انحرافات سیاسی پس از شهادت حضرت سیدالشهدا علیه السلام است.

مختار ثقفی، فرزند ابوعبید از صحابه برجسته پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در سال ۶۶ هجری قمری فرماندهی قیامی را بر عهده گرفت که پیامدهای گستره آن فراتر از یک مجازات منطقه‌ای بود.

او که در دوران حادثه عاشورا به دلیل همراهی با مسلم بن عقیل در زندان عبیدالله بن زیاد به سر می‌برد، پس از آزادی، تمرکز خود را بر یکپارچه‌سازی نیروهای پراکنده شیعه و تدوین استراتژی جامع برای سرنگونی حاکمان غاصب قرار داد.

شکل‌گیری این قیام متکی بر یک ائتلاف هوشمندانه میان سران برجسته شیعه نظیر ابراهیم بن مالک اشتر نخعی و توده‌های مردمی، به‌ویژه موالیان و ایرانیان ساکن در حوزه جغرافیا عراق بود.

همراهان مختار با تسلط بر کوفه و کنترل نقاط استراتژیک، موفق شدند ابن‌زبیر را کنار زده و ساختاری جدید بر پایه پشتیبانی از اهل‌بیت علیهم السلام برقرار سازند.

هلاکت چهره‌های کلیدی در واقعه کربلا از جمله شمر بن ذی‌الجوشن، عمر بن سعد و عبیدالله بن زیاد، نه تنها بازتابی از تحقق عدالت کیفری در تاریخ بود، بلکه موجی از رضایت و تسلی‌خاطر را در میان خاندان پیامبر خدا و ائمه معصومین علیهم السلام ایجاد کرد.

با این حال، پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک آن عصر و محاصره حکومت نوپای مختار میان سه جبهه خصم—مروانیان در شام، آل‌زبیر در حجاز و اشرافیت مرتجع کوفه—فرصت تعمیق کامل این تجربه حکمرانی را محدود ساخت.

سرانجام پس از ۱۸ ماه زمامداری و مجاهدت، این قیام در رمضان سال ۶۷ هجری با یورش نیروهای مصعب بن زبیر به دارالاماره کوفه پایان یافت.

با وجود شهادت مختار و سرکوب شدید یارانش، میراث فکری و الگوی مبارزاتی او به عنوان الگویی ماندگار در تاریخ جنبش‌های شیعی و دادخواهی مظلومان ثبت گردید.

آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی در یکی از جلسات نشست های علمی خود در چند سال پیش فرمودند: روایات در مورد مختار و قیام او مختلف است و هم روایات مثبت و هم منفی در مورد او وارد شده که تمامی آن ها یا مَراسیل و یا ضِعاف است، چه روایاتی که مختار را فردی خوب و چه روایاتی که او را بد معرفی می کنند.

معظم له در ادامه فرمودند: مرجع تقلید راحل مرحوم آیت الله العظمی سید محمد شیرازی کتاب و جزوه ای حول شخصیت مختار نوشته اند که در آنجا، اختیار ایشان این بوده که مختار فردی خوب و حرکت او صحیح بوده است، لذا اگر این کتاب را پیدا کنید و به آن مراجعه کنید قاعدتا معلومات خوبی از آن به دست خواهید آورد.