تبیین «روش سوگ» در سیره مراجع تقلید و عالمان شیعه؛ از نگارش نخستین مقاتل و سنت پیادهروی تا فعالیت رسانهای در احیای شعائر حسینی
تبیین «روش سوگ» در سیره مراجع تقلید و عالمان شیعه؛ از نگارش نخستین مقاتل و سنت پیادهروی تا فعالیت رسانهای در احیای شعائر حسینی
سوگواری محرم برای علمای شیعه، فراتر از یک آیین عمومی، سنتی علمی و نهادی برای تبیین حقایق عاشورا بوده است.
بزرگان فقه و قلم، با پایهگذاری روشهای ساختارمند در مقتلنویسی، برپایی مجالس عزا در دروس و بیوت، هدایت دستههای عزاداری با پای برهنه، سفرهای تبلیغی و سرانجام تأسیس شبکههای ماهوارهای، عزاداری حضرت سیدالشهدا علیه السلام را به عاملی حیاتی برای حفظ، صیانت و اعتلای هویت مذهبی در طول تاریخ تبدیل کردند.
از روز سهمگینی که بدن مطهر امام حسین علیه السلام در خاک کربلا آرام گرفت، یادکرد این سوگ عظیم در بیان و بنان علما جریان یافت.
تشریح این اهتمام در کتابهای متعددی آمده که نام و یاد آنها در «الذریعه» علامه شیخ آقابزرگ تهرانی ثبت شده است.
نخستین مقاتل را أَصْبَغ بن نُبَاتَه و أَبُومِخْنَف نگاشتند.
این سیر علمی با آثار کهن و معاصری چون «لُهُوف» سید بن طاووس، «مقتل» خوارزمی، «مُثِیرُ الأَحْزَان» ابننما حلی، «نَفَسُ المَهْمُوم» و «مُنْتَهَی الآمَال» شیخ عباس قمی، و مقتل تحلیلی عَبْدُالرَّزَّاق مُقَرَّم تداوم یافت.
علاوه بر نثر، سرودن مقاتل منظوم و اشعار حسینی نیز جلوهگر شد؛ آثاری چون آتشکده نَیّر تبریزی، آذرستان شیخ محمدعلی انصاری، نغمه حسینی حکیم الهی قمشهای، نغمه حسینی آیتالله عبدالعلی آیتاللهی و دیوان کمپانی آیتالله غروی اصفهانی از این جملهاند.
جلوه دیگر این سوگ، اقامه عزا پیش از شروع دروس فقهی بود؛ سنتی که توسط میرزای شیرازی پایهگذاری شد و در قم توسط آیتالله العظمی عبدالکریم حائری با مرثیهخوانی شیخ ابراهیم صاحبالزمانی تداوم یافت.
اگرچه با کوتاهشدن ساعات دروس، این رویه جای خود را به برگزاری مجالس منظم در بیوت مراجع قم، مشهد، نجف و کربلا در دهههای محرم، صفر و فاطمیه داد.
آیین پیادهروی کربلا نیز که از زمان سید بحرالعلوم و شیخ انصاری آغاز شده و در دوره آیتالله العظمی حکیم به اوج رسیده بود، پس از دوره سقوط بعث، با حمایت و توصیههای مؤکد مراجع تقلید، بهویژه آیتالله العظمی سید صادق حسینی شیرازی به اعتلای بینظیر کنونی رسید.
حرکت پیاده و با پای برهنه در روز عاشورا و فاطمیه، سنت برجسته مراجع تقلید برای تعظیم شعائر است؛ جریانی که با هدایت مستمر آیات عظام میرزا جواد تبریزی، وحید خراسانی و صافی گلپایگانی به سمت حرم حضرت معصومه سلام الله علیها شکل گرفت و مراجع تقلید بزرگواری چون آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی نیز بر آن تأکید جدی ورزیده و خود نیز به آن همواره عمل نموده اند.
در نجف اشرف نیز مراجعی چون آیت الله العظمی شیخ بشیر نجفی پیشاپیش سوگواران با پای پیاده به سوی حرم های مطهر امیرالمؤمنین یا سیدالشهدا سلام الله علیهما گام برداشته اند.
در عرصه مطبوعات، مؤسسه دارالتبلیغ اسلامی زیر نظر آیتالله العظمی سید کاظم شریعتمداری با مجلاتی چون «مکتب اسلام»، «نسل نو»، نشریه عربی «الهادی» و مجلات کودک «پیام شادی» و «بشائر»، ساختاری نوین پدید آورد.
در عصر حاضر نیز این رسالت به فضای رسانههای دیداری منتقل شده و با توصیه های آیتالله العظمی سید صادق حسینی شیرازی، بسترسازی وسیعی برای تأسیس شبکههای ماهوارهای مستقل دینی صورت گرفته است.
در رأس این زنجیره بینالمللی، مجموعه رسانه ای امام حسین علیه السلام به پنج زبان فارسی، عربی، انگلیسی، ترکی و اردو پدید آمد و در کنار آن ده ها شبکه ماهواره ای دیگر نشر جهانی معارف عاشورا را به کمال رساندند.
