اربعین از آئینی تاریخی تا الگویی فراملی برای تحکیم سرمایه اجتماعی و انسجام جوامع؛ واکاوی کارکردهای تربیتی، هویتبخشی و شخصیتسازی در مشایه
اربعین از آئینی تاریخی تا الگویی فراملی برای تحکیم سرمایه اجتماعی و انسجام جوامع؛ واکاوی کارکردهای تربیتی، هویتبخشی و شخصیتسازی در مشایه
حضور میلیونی پیروان ادیان و مذاهب گوناگون در مشایه اربعین، این آیین مذهبی را به یک پدیده اجتماعی کمنظیر، کارگاه ساخت شخصیت و عاملی برای تقویت هویت جمعی و همدلی فراملی در جهان امروز تبدیل کرده است.
بر اساس پژوهشهای جامعهشناختی و برخی از اخبار منتشرشده در خبرگزاریها، مشایه اربعین پیشینهای طولانی در تاریخ اسلام دارد و قدمت آن به سالهای نخست پس از شهادت امام حسین علیهالسلام بازمیگردد.
این آیین دسته جمعی پس از روی کار آمدن عباسیان و در دورههای بعد مانند حکومت صدام حسین در عراق، با ممنوعیتهای شدید و سختگیریهای حاکمیتی مواجه شد، تا جایی که بر اساس گزارشهای تاریخی، پذیرش شروط بیرحمانهای همچون قطع عضو برای زیارت کربلا نیز مانع از حضور شجاعانه مردم نشد.
در نهایت با سقوط حکومت صدام در سال ۲۰۰۳ میلادی، این آئین دیرینه بار دیگر آزاد شد و سال به سال بر عظمت و دامنه حضور مشتاقان آن افزوده گردید.
طبق یافتههای میدانی و تحلیلهای پژوهشی، مشایه اربعین امروزه فراتر از یک زیارت ساده است و ابعادی فرادینی دارد.
بررسیها نشان میدهد شرکتکنندگان این گردهمایی عظیم را طیفهای بسیار متنوعی تشکیل میدهند؛ از زائران سنتی و دانشگاهیان گرفته تا پیروان ادیان و مذاهب مختلف مانند مسیحیان، شیعیان و اهلتسنن.
این تنوع بینظیر سبب شده تا انگیزههای متعددی چون خودسازی، خدمت به دیگران، همدردی با خاندان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، و تجدید حیات معنوی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
بر پایه مطالعات انجامشده در این حوزه، مشایه اربعین دارای چهار کارکرد اصلی اجتماعی است:
نخست «شخصیتسازی» از طریق تمرین صبر، تحمل سختیها و ایثار در مسیر؛
دوم «کارکرد تربیتی» که با کمرنگ کردن خودمحوری، افراد را به ترجیح منافع جمعی بر منافع فردی و زدودن کینهها سوق میدهد؛
سوم «همگرایی و یکدلی» که در آن تمام تمایزات طبقاتی، نژادی و جنسیتی کنار رفته و همگان ذیل هدفی واحد گرد هم میآیند؛
و چهارم «هویتبخشی» که با ایثار بیدریغ موکبداران و گشودن درِ منازل به روی زائران، «ما»ی جمعی و هویت مشترک را تقویت میکند.
در نهایت، نتایج بررسیهای پژوهشی تأکید میکند که مشایه اربعین با فرارسیدن هر ساله خود، الگویی کارآمد از همزیستی مسالمتآمیز، نوعدوستی و همبستگی اجتماعی را ارائه میدهد که قادر است تفاوتهای ظاهری را کنار زده و انسانها را حول ارزشهای اصیل اخلاقی و انسانی پیوند دهد.
