توپ رمضان؛ صدای ماندگار در آسمان شهرهای اسلامی، آیین کهن ایرانی ـ اسلامی برای اعلام افطار از دوره صفویان تا امروز
توپ رمضان؛ صدای ماندگار در آسمان شهرهای اسلامی، آیین کهن ایرانی ـ اسلامی برای اعلام افطار از دوره صفویان تا امروز
توپ رمضان از کهنترین نمادهای ماه مبارک رمضان است که قرنهاست با غروب خورشید، صدای آن در آسمان شهرهای اسلامی طنینانداز میشود و لحظه افطار را به شکلی جمعی و خاطرهانگیز اعلام میکند.
توپ رمضان یکی از آیینهای کهن و ریشهدار در فرهنگ رمضانی سرزمینهای اسلامی است که در آغاز، بهعنوان ابزاری ساده برای آگاهی مردم از زمان افطار و سحر شکل گرفت.
پیش از رواج ساعتهای دقیق و رسانههای همگانی، این نشانه صوتی نقش مهمی در هماهنگسازی زمان روزهداری داشت و بهتدریج از یک ابزار کاربردی به آیینی پایدار و نمادی فرهنگی در شهرهای اسلامی تبدیل شد.
آیینی که با وجود دگرگونیهای زمانه، همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است.
درباره خاستگاه توپ رمضان، روایتهای متعددی در منابع تاریخی آمده است.
یکی از مشهورترین روایتها به قرن پانزدهم میلادی در قاهره بازمیگردد.
جایی که شلیک اتفاقی توپ هنگام غروب باعث شد سلطان مملوکی سیفالدین خشقدم دستور شلیک روزانه توپ برای اعلام افطار را صادر کند.
روایت دیگری به قرن نوزدهم و دوران محمدعلی پاشا در مصر مربوط میشود که شلیک همزمان توپ با اذان مغرب، به تثبیت این رسم برای اعلام افطار و سحر انجامید.
در روایت سوم، در دوران خدیو اسماعیل در مصر، شلیک ناخواسته توپ سبب شد از این شیوه نهتنها برای افطار، بلکه برای امساک و حتی اعیاد رسمی استفاده شود و توپ بر فراز کوه مقطم قرار گیرد تا صدای آن به دورترین نقاط برسد.
در کنار این روایتها، برخی منابع تاریخی، توپ رمضان را به دوران شاه عباس اول صفوی نسبت میدهند.
دورهای که در آن از توپ برای اعلام افطار و سحر در شهرهای ایران استفاده میشد.
این آیین در دوره عثمانی نیز جنبهای رسمی یافت و تا سال ۱۸۲۷ به قلعههای متعدد گسترش پیدا کرد.
بهتدریج، توپ رمضان در کشورهای عربی، سرزمین شام، بغداد، حوزه خلیج فارس، یمن، سودان، شمال و غرب آفریقا و حتی بالکان رواج یافت.
در ایران، این آیین در تمامی شهرها، از پایتختهای صفوی گرفته تا شهرهای مذهبی و مراکز محلی، مورد استفاده قرار گرفت.
توپها معمولاً بر فراز قلعهها، بلندیها یا میدانهای اصلی شهر مستقر میشدند تا صدای آنها به همه محلهها برسد.
توپ رمضان در ایران تنها نشانه پایان روزه نبود، بلکه لحظهای مشترک برای همدلی اجتماعی میآفرید.
لحظهای که با شنیدن صدای آن، سفرهها همزمان گشوده میشد و حس وحدت در فضای شهر جریان مییافت.
امروزه نیز در برخی شهرهای ایران و دیگر کشورهای اسلامی، این آیین بهصورت نمادین یا سنتی ادامه دارد و بهعنوان بخشی زنده از میراث رمضانی، پیونددهنده گذشته و حال باقی مانده است.
