بازخوانی آموزه‌های فقه امامیه و مبانی قرآنی در حرمت جان انسان به مناسبت روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام؛ رویکرد اسلام بر حفظ حیات، احتیاط در دماء و بازآفرینی امید در اوج بحران
بازخوانی آموزه‌های فقه امامیه و مبانی قرآنی در حرمت جان انسان به مناسبت روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام؛ رویکرد اسلام بر حفظ حیات، احتیاط در دماء و بازآفرینی امید در اوج بحران
هم‌زمان با دهم اکتبر روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام، توجه به مبانی فقهی و حقوقی اسلام نشان می‌دهد که حفظ حیات انسان و کرامت ذاتی او، از مبانی بنیادین در معارف قرآنی و فقه امامیه است.
در ساختار حقوقی اسلام، وضع حدود و قصاص بیش از آنکه بر پایه‌ی انتقام‌جویی ساختاری باشد، بر اصول بازدارندگی، احتیاط شدید در دماء و بهره‌گیری از کوچک‌ترین شبهات برای انسداد مسیر سلب حیات استوار است.
دهم اکتبر، روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام است. مناسبتی که از سال ۲۰۰۳ با ابتکار ائتلافی از ده‌ها سازمان حقوق‌بشری در سراسر جهان نام‌گذاری شد.
بر اساس آموزه‌های صریح قرآن کریم و روایات متعدد اهل‌بیت علیهم السلام، جان و خون انسان دارای حرمت ذاتی و فوق‌العاده‌ای است، به گونه ای که احیای یک انسان به منزله احیای تمامی انسانیت تلقی می‌شود.
در فقه مستقل امامیه، اصل بر «حفظ جان» است و هرگونه مجازات سلب‌کننده حیات، امری بسیار استثنایی و محدود به شرایطی کاملاً سخت‌گیرانه و غیرقابل تخطی می‌باشد.
این رویکرد فقهی نشان می‌دهد که هدف از احکام کیفری در اسلام، انتقام‌جویی یا تشفّی خاطر و فرونشاندن خشم نیست، بلکه ایجاد پیشگیری اجتماعی و صیانت از سلامت کل جامعه است.
یکی از برجسته‌ترین قاعده‌های فقهی در این زمینه، «قاعده دَرء» یا (دَرْءُ الْحُدُودِ بِالشُّبُهَاتِ) است که بر اساس آن، وجود هرگونه شبهه یا ابهام در روند دادرسی، لزوم توقف مجازات‌های شدید و اعدام را ایجاب می‌کند.
حقوق اسلامی همواره به دنبال فرصتی برای عفو، گذشت و بخشش است و صلح و عفو را بر اجرای مجازات‌های غیرقابل جبران ارجح می‌داند.
علاوه بر این، در مبانی فقهی میان قصاص به‌عنوان یک حق شخصی برای ولی‌دم که قابل گذشت و بخشش است، با اعدام‌های ساختاری و حکومتی تفاوت ماهوی وجود دارد؛ امری که نشان‌دهنده نقد جدی فقه بر رویکردهای حذفی در قوانین کیفری و تأکید بر بازگرداندن اصلاح به جامعه است.
در همین راستا، توجه به بعد انسانی و روحی افراد در سخت‌ترین شرایط قانونی، ابعاد تازه‌ای از جدال میان حیات و سلب جان را به نمایش می‌گذارد.
گزارش‌های حقوق بشری از ثبت رویدادهایی خبر می‌دهند که طی آن، محکومان حتی در واپسین ساعات پیش از اجرای احکام سنگین، نمادهایی از امید، پیوند انسانی و معنویت را به نمایش می‌گذارند.
در یکی از این موارد، گزارش شده است که در آستانه اجرای حکم اعدام علیرضا سپاهی در اصفهان — که در جریان بازداشت‌های اخیر محاکمه شده بود — مراسم عقد او با همسرش مهشاد کاشانی به‌صورت تلفنی و با مهریه قرار دادن یک جلد قرآن کریم، یک شاخه گل و نبات برگزار شد.
این‌گونه اقدامات و بهره‌گیری از نمادهای مقدس دینی مانند قرآن کریم در لحظات پایانی زندگی، پیام‌آور جایگاه امید، عشق و تجلی معنویت در مواجهه با مجازات‌های نهایی است.
در نگاه فقهی و حقوقی، حفظ حقوق کرامت انسانی حتی برای افراد محکوم، و نیز لزوم رعایت دقیق مراحل قانونی و ادله دفاعیه، از الزامات ناظر بر عدالت علوی است؛ عدالتی که بر پایه رأفت، احتیاط در دماء و پرهیز از رویکردهای حذفی بنا شده است.
