کرامت فراملی و هم‌زیستی با مهاجران افغانستانی در ایران؛ تبیین الگوی قرآنی و اخلاقی در برابر تحقیر و طرد اجتماعی

کرامت فراملی و هم‌زیستی با مهاجران افغانستانی در ایران؛ تبیین الگوی قرآنی و اخلاقی در برابر تحقیر و طرد اجتماعی

مسئله حضور مهاجران افغانستانی در ایران، فراتر از رویکردهای اداری و مرزبندی‌های اعتباری، آزمونی اخلاقی و معرفتی در مواجهه با کرامت انسانی است.

خوانش متون دینی و آموزه‌های اهل‌بیت علیهم السلام نشان می‌دهد که مواجهه با مهاجران باید بر پایه اصل بنیادی «برادری، رواداری و حفظ حرمت انسان» استوار باشد؛ امری که هرگونه رفتارهای نژادپرستانه، تحقیرآمیز و طرد ساختاری را به‌طور قطعی رد می‌کند.

حضور چند دهه‌ای مهاجران افغانستانی در ایران و پیوندهای عمیق تاریخی، دینی و فرهنگی میان دو ملت، ضرورت ترسیم الگویی اخلاقی و مبتنی بر کرامت انسانی را اجتناب‌ناپذیر کرده است.

در متون قرآنی، خطاب‌های الهی با «یَا أَیُّهَا النَّاسُ» یعنی (ای مردم) آغاز می‌شود تا یادآور شود که انسان پیش از هر هویت ملی یا قومی، صاحب کرامت ذاتی خدادادی است؛ چنان‌که در آیه 70 سوره اسراء می‌فرماید: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» (و ما یقیناً فرزندان آدم را کرامت بخشیدیم).

بر این اساس، آیه شریفه سیزدهم سوره حجرات «وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا» (و شما را ملت‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید) تفاوت‌های ملی و قومی را نه مجوزی برای برتری‌جویی و تحقیر، بلکه بستری برای شناخت متقابل و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز معرفی می‌کند.

قرآن کریم همچنین در الگوی تاریخی «مواخات و برادری» میان مهاجران و انصار، بر ایثار و تقسیم امکانات زندگی تأکید ورزیده و در آیه نهم سوره حشر می‌فرماید: «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» (و دیگران را بر خود ترجیح می‌دهند، هرچند خود سخت نیازمند باشند).

در سیره و روایات اهل‌بیت علیهم السلام نیز مواجهه با مهاجر و پناهجو بر مدار مدارا و انصاف تعریف شده است.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مدارا و حسن رفتار با مردم را «نیمی از ایمان» برشمرده و فرموده‌اند: «مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِیمَانِ» (مدارا و نرمخویی با مردم، نیمی از ایمان است).

در کلام امیرالمؤمنین حضرت علی علیه السلام خطاب به مالک اشتر نیز انسان‌ها چنین توصیف شده‌اند: «إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ وَ إِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ» (انسان‌ها یا برادر دینی تو هستند یا هم‌نوع تو در آفرینش)؛ رویکردی که هرگونه نژادپرستی، برچسب‌زنی منفی و رفتارهای تبعیض‌آمیز علیه مهاجران افغانستانی را مردود می‌داند.

در زندگی روزمره و فضاهای عمومی مانند مدارس و بازار کار، مهاجران افغانستانی بخش مهمی از مناسبات اجتماعی را تشکیل می‌دهند.

کودکان افغانستانی که در کنار دانش‌آموزان ایرانی تحصیل می‌کنند، فراتر از آموختن دانش، تمرین رواداری و پذیرش دیگری را تجربه می‌کنند.

نفی تحقیر و پیش‌داوری‌های قومی در محیط‌های آموزشی و کاری، مانع از شکل‌گیری گسل‌های اجتماعی شده و زمینه را برای بهره‌مندی جامعه از توانمندی‌ها و خدمات این قشر فراهم می‌سازد.

نگاه اصیل اسلامی و انسانی حکم می‌کند که مهاجر افغانستانی نه به‌عنوان یک «بیگانه یا تهدید»، بلکه به‌عنوان «برادر، همسایه و انسانی صاحب‌حق» دیده شود.

عبور از رفتارهای نژادپرستانه و نگاه‌های طردکننده، شرط نخست برای ساختن جامعه‌ای عادلانه است که در آن کرامت انسانی بر تمامی مرزبندی‌ها غلبه دارد.